خیلی از ایرانیها وقتی به کشورهای عربی فکر میکنند، اولین چیزی که به ذهنشان میرسد زبان عربی و فرهنگ اسلامی است. اما سوال رایجی که پیش میآید این است: آیا بچههای آنجا هم مثل ما انگلیسی میخوانند؟ آیا زبان انگلیسی در مدارس کشورهای عربی تدریس میشود؟ یا اصلاً انگلیسی جایی در برنامه درسیشان دارد؟
پاسخ کوتاه: بله، تقریباً در همه کشورهای عربی زبان انگلیسی به عنوان یک درس اجباری یا بسیار مهم تدریس میشود. اما شدت، سن شروع و نقش آن در آموزش خیلی متفاوت است. در کشورهای خلیج فارس مثل امارات، عربستان و قطر، انگلیسی خیلی جدی گرفته میشود و حتی در برخی مدارس به عنوان زبان تدریس (medium of instruction) برای علوم و ریاضی استفاده میشود. در کشورهای شمال آفریقا مثل مصر، مراکش و تونس، انگلیسی معمولاً از مقطع راهنمایی شروع میشود و فرانسه هم رقیب سرسختی است. حتی در جاهایی مثل یمن یا سودان، با وجود چالشهای اقتصادی، انگلیسی بخشی از برنامه درسی است.
این تفاوتها به خاطر اقتصاد، تاریخ استعماری، اهداف توسعه و حتی سیاستهای فرهنگی هر کشور است. مثلاً کشورهای ثروتمند خلیج فارس میخواهند نیروی کارشان برای بازار جهانی آماده باشد، پس انگلیسی را خیلی زود و عمیق وارد مدارس میکنند. در مقابل، برخی کشورها نگران تضعیف زبان عربی هستند و سعی میکنند تعادل برقرار کنند.
در این مقاله میخواهیم وضعیت تدریس زبان انگلیسی در مدارس کشورهای عربی را کشور به کشور بررسی کنیم، تفاوتها را ببینیم و بفهمیم چرا این سیاستها وجود دارد. اگر فرزندتان را به مدرسه عربی فکر میکنید یا فقط کنجکاو هستید که سیستم آموزشی همسایههایمان چطور است، این مطلب دقیقاً برای شماست.
وضعیت کلی تدریس انگلیسی در جهان عرب
در بیشتر کشورهای عربی، انگلیسی از دهههای اخیر به عنوان زبان دوم خارجی اصلی انتخاب شده. تقریباً همه دولتها انگلیسی را اجباری کردهاند، ولی زمان شروع متفاوت است: از کلاس اول ابتدایی تا کلاس هفتم.
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس (GCC) پیشرو هستند و انگلیسی را از سنین پایین شروع میکنند. در مقابل، کشورهای مغرب عربی (مراکش، الجزایر، تونس) هنوز فرانسه را اولویت میدهند، اما انگلیسی هم در حال گسترش است.
طبق سیاستهای اخیر (تا سال ۲۰۲۵–۲۰۲۶)، بیش از ۹۰ درصد مدارس عربی حداقل ۳–۴ ساعت در هفته انگلیسی دارند.
کشورهای خلیج فارس: انگلیسی، اولویت اول
در امارات، عربستان، قطر، کویت، بحرین و عمان، انگلیسی نقش بسیار پررنگی دارد. دولتها میخواهند اقتصاد دانشبنیان بسازند و انگلیسی را کلید موفقیت میدانند.
در امارات متحده عربی، از سالهای اخیر ریاضی و علوم در مدارس خصوصی به انگلیسی تدریس میشود و سیاست جدید ۲۰۲۶ این را اجباری کرده. در مدارس دولتی هم انگلیسی از کلاس اول شروع میشود.
عربستان سعودی هم از کلاس چهارم ابتدایی انگلیسی اجباری دارد و در دانشگاهها تقریباً همه دروس به انگلیسی است.
قطر و کویت هم مشابه هستند؛ انگلیسی از ابتدایی شروع میشود و هدف این است که فارغالتحصیلان بتوانند در بازار کار جهانی رقابت کنند.
امارات متحده عربی: پیشتاز در آموزش به انگلیسی
در امارات، انگلیسی نه تنها درس است، بلکه در بسیاری مدارس زبان اصلی تدریس علوم و ریاضی شده. سیاست جدید وزارت آموزش (۲۰۲۶) اجباری کردن انگلیسی برای دروس پیشرفته در مدارس خصوصی را تایید کرده.
بچهها از کلاس اول انگلیسی میخوانند و مدارس بینالمللی (که خیلی زیادند) کاملاً به انگلیسی تدریس میکنند. حتی در مدارس دولتی، سطح انگلیسی بالاست.
این سیاست به خاطر جذب سرمایه خارجی و گردشگری است. والدین اماراتی هم معمولاً راضی هستند چون میخواهند فرزندانشان برای آینده آماده باشند.
عربستان سعودی: تحول بزرگ در دهه اخیر
عربستان تا چند سال پیش انگلیسی را دیر شروع میکرد، اما با ویژن ۲۰۳۰، انگلیسی از کلاس چهارم اجباری شد و در برخی مناطق زودتر هم تدریس میشود.
در دانشگاهها، تقریباً همه رشتههای علمی و فنی به انگلیسی است. مدارس خصوصی و بینالمللی هم کاملاً انگلیسیزبان هستند.
با وجود این، نگرانیهایی درباره ضعیف شدن عربی وجود دارد و دولت سعی میکند تعادل ایجاد کند.
قطر و کویت: انگلیسی از کودکی
در قطر، انگلیسی از کلاس اول شروع میشود و مدارس دولتی هم سطح خوبی دارند. مدتی سیاست EMI (تدریس به انگلیسی) را امتحان کردند اما به خاطر نگرانی فرهنگی برگشتند به عربی برای دروس اصلی، ولی انگلیسی همچنان اجباری است.
کویت هم مشابه است؛ انگلیسی اجباری از ابتدایی و مدارس آمریکایی و بریتانیایی زیادی وجود دارد.
کشورهای شمال آفریقا: فرانسه رقیب انگلیسی
در مراکش، الجزایر و تونس، فرانسه زبان دوم اصلی است به خاطر تاریخ استعماری. اما انگلیسی در حال گسترش است.
مراکش از سالهای اخیر انگلیسی را در مقطع راهنمایی تعمیم داده و هدف تعمیم کامل تا ۲۰۲۶ است. در الجزایر هم انگلیسی به تدریج جایگزین فرانسه میشود.
تونس هم انگلیسی را از راهنمایی شروع میکند و در دانشگاهها برای رشتههای فنی استفاده میشود.
مصر و اردن: انگلیسی اجباری اما چالشبرانگیز
در مصر، انگلیسی از کلاس اول ابتدایی اجباری است اما کیفیت تدریس در مدارس دولتی پایین است. مدارس خصوصی و زبانمحور سطح بالاتری دارند.
اردن هم انگلیسی را از ابتدایی شروع میکند و یکی از بهترین سطوح انگلیسی در جهان عرب را دارد.
جدول مقایسه تدریس انگلیسی در برخی کشورهای عربی
| کشور | سن شروع انگلیسی | اجباری بودن | استفاده به عنوان زبان تدریس | وضعیت فعلی (۲۰۲۵–۲۰۲۶) |
|---|---|---|---|---|
| امارات متحده عربی | کلاس اول ابتدایی | بله | بله (علوم و ریاضی در بسیاری مدارس) | اجباری برای دروس پیشرفته از ۲۰۲۶ |
| عربستان سعودی | کلاس چهارم ابتدایی | بله | خیر در مدارس، بله در دانشگاهها | گسترش سریع با ویژن ۲۰۳۰ |
| قطر | کلاس اول ابتدایی | بله | محدود (پس از بازگشت به عربی) | انگلیسی قوی اما عربی اولویت |
| مصر | کلاس اول ابتدایی | بله | خیر | کیفیت پایین در دولتی، خوب در خصوصی |
| مراکش | راهنمایی | بله | خیر | در حال تعمیم کامل تا ۲۰۲۶ |
| اردن | ابتدایی | بله | خیر | سطح نسبتاً خوب |
| تونس | راهنمایی | بله | خیر | فرانسه رقیب اصلی |
| یمن | راهنمایی یا بالاتر | بله اما ضعیف | خیر | چالشهای اقتصادی و سیاسی |
چالشها و نگرانیهای فرهنگی
یکی از بحثهای داغ در کشورهای عربی این است که آیا انگلیسی زیاد باعث تضعیف عربی نمیشود؟ در خلیج فارس، والدین و روشنفکران نگران هستند که نسل جدید عربی ضعیف صحبت کند.
در عربستان و قطر، گاهی سیاستها عقبنشینی کردهاند و عربی را برای دروس اصلی برگرداندهاند. در مراکش هم تاکید بر حفظ عربی و آمازيغی در کنار انگلیسی است.
چرا انگلیسی اینقدر مهم شده؟
جهانی شدن، بازار کار بینالمللی، گردشگری، نفت و فناوری دلیل اصلی است. کشورهای عربی میخواهند فارغالتحصیلانشان بتوانند با دنیا رقابت کنند.
در خلیج فارس، انگلیسی دروازه ورود به شغلهای پردرآمد است. حتی در کشورهای فقیرتر، انگلیسی شانس مهاجرت یا کار بهتر را افزایش میدهد.
آینده تدریس انگلیسی در مدارس عربی
به نظر میرسد انگلیسی قویتر خواهد شد. کشورهای خلیج فارس به سمت bilingual education میروند و شمال آفریقا هم انگلیسی را بیشتر میکند.
اما همزمان تلاش برای حفظ عربی ادامه دارد. شاید در آینده ترکیبی از عربی برای هویت و انگلیسی برای پیشرفت ببینیم.
اگر به مهاجرت، تحصیل یا کار در کشورهای عربی فکر میکنید، حالا وقتشه روی انگلیسیتان سرمایهگذاری کنید. آینده بچههای عرب و حتی خودمان به این زبان گره خورده. شما تجربهای از مدارس عربی دارید؟ در کامنتها بگید تا بقیه هم استفاده کنند!